GENEALOGIE VAN HET GESLACHT VAN OERS Sluiten       
Bijlage 04   -   Boxtel

Omtrent het ontstaan van Boxtel is weinig met zekerheid bekend.
Bij een doorwaadbare plaats in de rivier de Dommel, alwaar verschillende 'wegen' samen kwamen, ontstond op de enigszins slibhoudende en daardoor wat vruchtbaardere zandgrond een nederzetting.

Waarom men deze plek de naam Boxtel gaf, waarbij ook nog de vreemde letter X werd gebruikt, is niet te achterhalen.
Boxtel, ook wel als Boxel uitgesproken, werd in de middeleeuwen geschreven als Bocstelle, Boecstele, Bocstel, Boucstele, Bucstel of Boextel. Er zijn geschiedschrijvers, die vermoeden dat het woord Becoloth van voor het jaar 800 al duidt op Boxtel.

Boxtel in 1803.
Twee kaarsrechte "Steenwegen "verbinden Boxtel met Den Bosch en Best / Eindhoven.
Reeds in de 15e eeuw heeft Boxtel in de dorpskern een verharde steenweg, De Langesteenstraat
( heden de Rechterstraat ) geheten.   Het aantal inwoners in 1803 bedroeg globaal 3500 zielen, waarvan 99,9% R.K.

 
De "bekende" geschiedenis van Boxtel begint na het overlijden van de Graaf en Bisschop Ansfried op 3 Mei 1010. Zijn opvolger de Graaf van Leuven verklaarde zich onafhankelijk van de Keizer en noemde zich voortaan de Hertog van Brabant ( 1012 ).
Hij had echter weinig feitelijke macht, zodat alle kleinere machten - de Heren - , ook begonnen om zelf de onafhankelijkheid na te streven, en Heerlijkheden te stichten. Deze Heren waren meestal grootgrondbezitters, die door afkomst en/of vermogen een grote invloed op de bevolking hadden.
Vaak belastten zij zich met het bestuur van een bepaalde streek, zij verpachtten hun landerijen en voerden allerlei belastingen in om aan inkomsten te komen, zodat zij hun luxe leven, - en bij tijd en wijle hun legertje, ( van geronselde boerenzonen ) waarmee zij het geliefde ' landje veroveren ' speelden - konden bekostigen.
De oude buitenhuizen waarin zij woonden werden veranderd in sterkten en kastelen, en de Heren, van wie de namen in de Brabantse kastelen bewaard zijn gebleven, benoemden zich zelf tot Vorsten en verklaarden tot de Adel te behoren.
In naam en in schijn stonden zij onder de Hertog, maar in werkelijkheid begon een ieder van hen eigen wetten te stellen.
Zo ook in Boxtel, waar de eerste zich aankondigde als Heer Gerard van Boxtel in 1173, later in 1239 opgevolgd door Heer Willem van Boxtel.
Door huwelijken en opvolgingen werd dit systeem gecontinueerd totdat Napoleon in 1794 een einde maakte aan het systeem van de feodale kliek en het grootgrondbezit.
Voor zover bekend hebben de Heren van Boxtel altijd op het Kasteel van Stapelen gewoond.
Omtrent de stichting en de naamgeving van het kasteel tast men in het duister, waarschijnlijk was het, zoals gebruikelijk, een verbouwd buitenhuis, maar het kan ook speciaal als kasteel zijn gebouwd.

vergroot

vergroot

De eerste Heren, welke de functie bekleedden als Baanderheer = Baron van de Hertog, verbleven zelden op het kasteel, omdat zij ook nog Heren van Cuyk waren en daar ter plekke domicilie hadden. Het kasteel heeft in loop der jaren veel te lijden gehad als gevolg van de vele oorlogen en twisten, welke toendertijd aan de orde van de dag waren. De Gelderse troepen van Maarten van Rossum, de Staatse troepen, de muitende Spanjaarden en de Franse troepen hebben veel verwoest, maar er werd steeds weer opgebouwd en verstevigd.

De laatste Heer van Boxtel, die het kasteel bewoonde, was Prins Frederik van Salm - Kirburg.
Bij gerechtelijk vonnis in 1817, werd uit het bezit van de Prins het Kasteel met de Baronie van Boxtel en de Heerlijkheid van Liempde verkocht aan de heer O.A.M.W. de Senarclens de Grancy.
In 1834 verkocht deze het aan de heer G.Bogaerts te Tilburg, die het in 1857 weer doorverkocht aan de heer J.Mahie. Het kasteel verkeerde toen in een zeer vervallen toestand, maar de nieuwe eigenaar begon direct met een complete restauratie, waarbij enkele delen van de middeleeuwse bouw geheel zijn verdwenen.

In 1915 werd het kasteel eigendom van de Paters Assumptionisten, een van oorsprong Franse missie orde.   Zij begonnen op het kasteel een klein seminarie.
Sinds 1985 is er het Provinciaal Bestuur van de Assumptionisten gevestigd met hun Missie-procure.

Boxtel is in de loop der tijden door verschillende rampen geteisterd.
Bij een inval van Willem I , de Hertog van Gelre in 1388, werd de plaats voor een goed deel plat gebrand, gevolgd door een verwoesting in 1483 door het leger van de edelman Haultepenne. Bij de Heilige Bloed Processie in 1540, viel een brandende toorts op een hoop stro, zodat het klooster en 160 huizen in vlammen opgingen, zodat er niet veel huizen meer zullen zijn overgebleven. In 1543 plunderde Maarten van Rossum de gehele Baronie van Boxtel, inclusief het klokkenspel uit de kerk van Boxtel, welke naar Heusden werd overgebracht.
Noodlottige tijden waren het gedurende de belegering in 1583 door de Spaanse troepen, welke twintig jaar later al muitend en plunderend door de baronie trokken en veel verwoestten. In het jaar 1672 deden de Franse troepen dit nog eens dunnetjes over.

Boxtel is altijd een overwegend Rooms-Katholieke gemeente geweest, ook gedurende de godsdienstige twisten gedurende de 80 jarige oorlog waarin, tgv. het ' Roomse verbod ' vanuit Den Haag, alles in het geniep plaatsvond.
Bij de volkstelling van 1840 waren er 3894 katholieken op een bevolking van 4013 zielen, terwijl de telling van 1920 een verhouding van 9191 katholieken op 9640 zielen weergaf.

De hoofdkerk van Boxtel is de St.Petruskerk welke, in kolossale afmetingen in verhouding tot het kleine dorp,
werd gebouwd rond 1480 door Pastoor Gerardus van Bucstelle, Kanunnik van Munster -
waarbij de toren een replica heet te zijn van de St.Jan in Den Bosch.

 
Zoals te doen gebruikelijk in de katholieke religie in die dagen had men ook in Boxtel een mirakel, nl. het
"MIRAKEL VAN HET HEILIGE BLOED" , welke de geschiedenis van de kerk van Boxtel heeft bepaald.

Het wonder geschiedde volgens de overleveringen rond 1380 onder handen van de Priester Eligius vande Aker bij het opdragen van de mis.
Hij stootte per ongeluk op het Driekoningen-altaar de kelk met het HEILIGE BLOED om.
Dit bloed was uit WITTE wijn geconsacreerd. Maar tot zijn ontsteltenis werden het Corporaaldoek en de Altaardoeken met RODE vlekken gekleurd.
Na de beeindiging van de mis begaf de priester zich naar de Dommel, met de bedoeling de vlekken uit de doeken te wassen, wat niet gelukte.
In paniek verborg Eligius de doeken in de pastorie, waarna hij pas op zijn sterfbed deze doeken aan zijn biechtvader overhandigde en vertelde wat hem was overkomen.

 
Nadat deze wonderbaarlijke geschiedenis was onderzocht, gaf Kardinaal Pileus van Prato, op last van Paus Urbanus VI,op 25 Juni 1380 een oorkonde uit,waarbij hij 'toestond ' dat de HEILIGENDOEKEN eenmaal per jaar aan de gelovigen mochten worden getoond.
De viering van dit WONDER vindt sedert die datum nog steeds plaats op Drievuldigheidszondag ( de eerste zondag na Pinksteren ).
In 1648, toen na de Vrede van Munster alle rooms-katholieke kerken in beslag werden genomen, werden de Doeken in veiligheid gebracht, eerst in 's-Hertogenbosch en later in 1652 in de Collegiale Kerk te Hoogstraten.
Op 12 Juni 1924 werd met toestemming van Paus Pius XI een der Doeken, de Corporale, weer naar de St.Petruskerk in Boxtel overgebracht.
Dit Doek wordt sedertdien in de HEILIGE BLOEDKAPEL bewaard.
Mede door de giften van de bedevaartgangers naar het Heilige Bloed kon Boxtel in de 14e eeuw zo'n grote kerk bouwen.
Na de Vrede van Munster in 1648 kwam de kerk in bezit van de Hervormden, welke er hun kerkdiensten hielden met slechts enkele gelovigen. De katholieken namen de wijk naar een schuilkerk.
In 1823 werd de scheiding tussen kerk en staat doorgevoerd en kregen de katholieken hun kerk weer terug, echter in zeer slechte toestand.

 
BOXTEL - Chronologisch overzicht van de ontwikkeling der Heerlijkheid - Baronie en Gemeente

1288 -
 
1293 -
1380 -
1388 -
1391 -
 
1436 -
1439 -
 
1480 -
1493
 
1540 -
1543 -
1557 -
1559 -
 
1559 -
1566 -
1567 -
1572 -
1578 -
 
 
1583 -
1603 -
 
1603 -
 
1629 -
 
 
1629 -
 
 
1633 -
1648 -
 
 
 
 
1652 -
 
1660 -
1672 -
 
1690 -
 
1672 -
 
 
1784 -
1794 -
 
 
1794 -
 
 
1810 -
1832 -
 
1865 -
1899 -
Willem van Boxtel - Cuyck tot ridder geslagen voor de slag bij Woeringen
( Brabant contra Gelre en Keulen )
Hertog Jan I van Brabant schenkt Willem het Huis Stapelen in leen.
Wonder van het Heilige Bloed.
Boxtel geplunderd en deels platgebrand door Hertog Willem I van Gelre.
Hertogin Johanna van Brabant beleent Willem V van Meerhem met de heerlijkheid Liempde.
Sindsdien blijven Boxtel en Liempde onder dezelfde heer.
Jan van Meerhem treedt terug als heer van Boxtel en sterft in 1439
Elizabeth van Meerhem verheft de heerlijkheid Boxtel, tot dan toe rijksleen, bij de
Hertog van Brabant, Filips van Bourgondie.
Aanvang van de bouw van de St.Petruskerk.
In de vergrote St.Petruskerk richt Henrick van Ranst een kapittel op,
bestaande uit een deken en zeven kanunniken.
Felle dorpsbrand bij gelegenheid van processie.
Plundering en brandschatting van Boxtel door Maarten van Rossum.
Een zware pestepidemie teistert Boxtel.
De heerlijkheid Esch wordt door Koning Filips II aan de heer van Boxtel verpand.
( De pachtpenningen worden in 1658 gelost, waarmee Esch weer Statendorp wordt. )
Boxtel, tot dan kerkelijk behorend tot het Bisdom Luik, komt onder het nieuwe Bisdom 's-Hertogenbosch.
Jan van Horne tekent het Verbond der Edelen.
Alva in de Nederlanden. Begin van de 80 jarige oorlog.
Eerste Spaanse veldtocht in Brabant.
Jan van Horne, gouverneur van Den Bosch, laat de Unie van Utrecht afkondigen
en wordt daarop door Filips II uit zijn rechten gezet.
Zijn katholiek gebleven zoon volgt hem op.
Brandstichting in Boxtel door Staatse troepen.
Bisschop Masius verheft, na langdurige tegenwerking door de Boxtelse kapittelheren,
de St.Jans van Liempde tot parochiekerk.
Muitende Spaanse troepen nemen het kasteel Stapelen in en bedrijven
van daar uit plunderingen en vandalisme.
Graaf Hendrik van den Bergh onderneemt met een Spaans hulpleger een poging, het door
Frederik Hendrik belegerde Den Bosch te ontzetten. Zijn hoofdkwartier vestigt hij in het
Kasteel van Stapelen en legert zijn troepen op de Boxelse heide. Resultaat blijft uit.
Prins Frederik Hendrik verovert Den Bosch.
Aanvang van de retorsiestrijd, met de souvereiniteit van de Meierij als inzet.
De bewoners raken zwaar belast met plakkaten en tegenplakkaten.
Prins Frederik Hendrik, na zijn veroveringstocht langs de Limburgse Maas, gelegerd in Boxtel.
Vrede van Munster. Ook Boxtel nu definitief onder de Staten Generaal.
De St.Petruskerk komt in handen van een uiterst kleine Hervormde Gemeente.
Aanvang Politieke Reformatie, overheidsfuncties en het onderwijs komen in handen van de Hervormden
of de Hervormingsgezinden, voor zover het mogelijk was in deze katholieke samenleving hiervoor voldoende
mankracht te vinden, anders moest men toch genoegen nemen met de "Paapse" bestuurderen en leerkrachten. Ambrosius van Horne, heer van Boxtel, verlaat Boxtel omdat hem al zijn bevoegdheden
zijn ontnomen en kiest domicilie buiten de Republiek.
Doordat de Hervormden de kerk niet onderhouden stort het schip van de kerk in.
Een grote Franse invasiemacht, onder bevel van Lodewijk XIV, die zich enige tijd op het
Kasteel van Stapelen installeert, legert zijn troepen op de Boxtelse heide.
1717   Herhaaldelijke conflicten tussen de Drossaard Arend van Duynen en de Boxtelse katholieke gemeenschap,
meerdere keren uitlopend op kerkstoringen, zware boetes en sluiting van de Schuurkerken.
Geruchtmakende kerksluiting van de schuurkerken.
De bemoeienis van Prins Maximiliaan Emmanuel van Horne, Baron van Boxtel, draagt bij
tot de heropening vier maanden later.
1794   Activiteiten van de Patriotten. In Boxtel oa. door de landmeter Hendrik Verhees.
Frederik Johan Otto, Prins van Salm - Kirbourg, Baron van Boxtel, sterft te Parijs onder de Guillotine.
Daar zijn zoon de desolate boedel niet aanvaardt, blijft Stapelen en de Heerlijkheid Boxtel overgelaten aan het
beheer van de Rentmeester, tot in 1819 de openbare verkoping plaatsvindt.
Toegejuicht door de Patriotten vallen de Fransen het land binnen, stoten snel door de Meierij
en nemen als eerste 's-Hertogenbosch in.
EINDE VAN HET OUDE STAATSBESTEL.
Invoering van het bevolkingsregister en de burgerlijke stand.
Einde van het Staat en Kerk principe.
De St.Petruskerk wordt in zeer verwaarloosde staat aan de katholieken teruggegeven.
Boxtel is aangesloten op het spoorwegnet.
Boxtel heeft als eerste in Brabant een electriciteitscentrale.

www.geslacht-vanoers.nl